IT kompaniyada ishga kirgan yangi odam birinchi haftadayoq notanish so'zlarni eshitadi: sprint, backlog, daily, retro, Kanban doska. Bularning hammasi bitta savolga javob beradi: jamoa ishni qanday tashkil qiladi, toki natija o'z vaqtida chiqsin va hech kim adashib qolmasin.
Bu maqolada IT loyihalarni boshqarishning asosiy yondashuvlarini sodda tilda tushuntiramiz: Agile nima, Scrum va Kanban qanday ishlaydi, ular orasidagi farq nimada va Project Manager bu jarayonda qayerda turadi. Agar Project Manager rolining o'zi haqida umumiy tasavvur kerak bo'lsa, avval Product Manager va Project Manager farqi maqolasini o'qib chiqing.
Nega IT loyihalarni boshqarish boshqacha
Uy qurishda odatda loyiha oldindan chiziladi, material hisoblanadi va qurilish rejaga ko'ra ketadi. Poydevor quyilgandan keyin xonalar sonini o'zgartirish juda qimmatga tushadi, shuning uchun hamma narsa boshida aniqlanadi.
Dasturiy mahsulotda vaziyat boshqacha:
- Noaniqlik ko'p. Boshida foydalanuvchiga aynan nima kerakligini hech kim to'liq bilmaydi. Ko'p narsa birinchi versiya chiqqandan keyin ayon bo'ladi.
- Talablar o'zgaradi. Bozor, raqobatchilar yoki biznes maqsadi o'zgarsa, reja ham o'zgarishi kerak.
- Ishni baholash qiyin. Bir xil ko'rinadigan ikki vazifadan biri bir kunda, ikkinchisi bir haftada bajarilishi mumkin.
- O'zgartirish nisbatan arzon. Kodni qayta yozish mumkin, shuning uchun kichik qadamlar bilan borib, yo'l-yo'lakay tuzatish mantiqli.
Shu sabablarga ko'ra IT'da ishni kichik bo'laklarga bo'lib, tez-tez natija ko'rsatib, fikr-mulohaza asosida rejani yangilab boradigan yondashuvlar keng tarqalgan.
Waterfall va Agile: ikki xil fikrlash
Waterfall (sharshara) klassik yondashuv. Ish bosqichma-bosqich ketadi: talablarni yig'ish, loyihalash, ishlab chiqish, test, topshirish. Har bir bosqich oldingisi tugagandan keyin boshlanadi, xuddi suv pastga oqqandek orqaga qaytish qiyin. Bu usul talablar aniq va barqaror bo'lgan loyihalarda yaxshi ishlaydi.
Agile esa boshqacha fikrlash tarzi. Mahsulot kichik qismlarga bo'linadi va har bir qism qisqa davrda ishlaydigan holatga keltiriladi. Har davr oxirida natija ko'rsatiladi, fikr olinadi va keyingi qadam shunga qarab rejalashtiriladi.
Oddiy misol: onlayn do'kon yaratilmoqda. Waterfall'da jamoa bir necha oy ishlab, oxirida to'liq do'konni topshiradi. Agile'da esa avval faqat katalog va buyurtma chiqariladi, keyin to'lov, keyin chegirmalar. Har qadamdan keyin haqiqiy foydalanuvchilar fikri hisobga olinadi.
Agile qadriyatlari oddiy tilda
Agile 2001-yilda bir guruh dasturchilar yozgan "Agile manifesti"ga asoslanadi. Uning to'rtta asosiy g'oyasini oddiy tilda shunday ifodalash mumkin:
- Odamlar va ularning muloqoti jarayon va vositalardan muhimroq.
- Ishlaydigan mahsulot batafsil hujjatlardan muhimroq.
- Buyurtmachi bilan hamkorlik shartnoma bandlari ustida tortishishdan muhimroq.
- O'zgarishga moslashish rejaga qat'iy amal qilishdan muhimroq.
Bu "hujjat va reja kerak emas" degani emas. Ular kerak, lekin ular maqsad emas, balki vosita.
Agile o'zi aniq qoidalar to'plami emas, balki qadriyatlar. Amalda esa jamoalar uni aniq usullar orqali qo'llaydi. Eng mashhurlari Scrum va Kanban.
Scrum qanday ishlaydi
Scrum ishni sprint deb ataladigan qisqa, bir xil uzunlikdagi davrlarga bo'ladi. Sprint odatda bir-to'rt hafta davom etadi. Har bir sprint oxirida jamoa ishlaydigan natija ko'rsatishi kerak.
Rollar:
- Product Owner nimani qilish kerakligini belgilaydi va vazifalar ro'yxatini ustuvorlik bo'yicha tartiblaydi.
- Scrum Master jarayonning to'g'ri ishlashiga yordam beradi, jamoa ishiga xalaqit beradigan to'siqlarni olib tashlaydi.
- Ishlab chiquvchilar ishni bajaradi: dasturchilar, dizaynerlar, testchilar.
Tadbirlar:
- Sprint planning sprint boshida bo'ladi. Jamoa bu sprintda qaysi vazifalarni olishini va qanday bajarishini kelishib oladi.
- Daily har kuni o'tadigan qisqa uchrashuv, odatda 15 daqiqa. Har kim kecha nima qilgani, bugun nima qilishi va nimaga tiqilib qolganini aytadi.
- Sprint review sprint oxirida bo'ladi. Jamoa qilingan ishni manfaatdor tomonlarga ko'rsatadi va fikr oladi.
- Retrospektiva review'dan keyin o'tadi. Jamoa ishlash usulini muhokama qiladi: nima yaxshi ketdi, nimani o'zgartirish kerak.
Artefaktlar:
- Product backlog mahsulot uchun qilinishi kerak bo'lgan barcha ishlar ro'yxati.
- Sprint backlog aynan shu sprintga olingan vazifalar.
- Increment sprint natijasida hosil bo'lgan, ishlaydigan mahsulot qismi.
Kanban qanday ishlaydi
Kanban sprintlarsiz ishlaydi. Uning markazida doska turadi: ish bosqichlari ustunlar ko'rinishida, vazifalar esa kartochkalar ko'rinishida. Eng oddiy doskada uchta ustun bor: "Qilinadi", "Jarayonda", "Tayyor". Kartochka ish bajarilgan sari chapdan o'ngga siljiydi.
Kanbanning asosiy qoidasi WIP limiti (work in progress, ya'ni bir vaqtda jarayondagi ishlar soni). Masalan, "Jarayonda" ustunida bir vaqtda uchtadan ortiq vazifa bo'lmasligi mumkin. Bu jamoani yangi ish boshlashdan oldin boshlanganini tugatishga majbur qiladi va ish qayerda tiqilib qolayotgani darhol ko'rinadi.
Kanbanda yangi vazifa istalgan vaqtda qo'shilishi mumkin. Shuning uchun u oqim doimiy va oldindan rejalashtirish qiyin bo'lgan ishlar uchun qulay: qo'llab-quvvatlash, xatolarni tuzatish, kontent tayyorlash.
Scrum va Kanban: taqqoslash
| Scrum | Kanban | |
|---|---|---|
| Ish ritmi | Belgilangan uzunlikdagi sprintlar | Uzluksiz oqim |
| Rollar | Product Owner, Scrum Master, ishlab chiquvchilar | Majburiy rollar yo'q |
| Rejalashtirish | Har sprint boshida | Zarurat bo'lganda |
| O'zgarishlar | Odatda keyingi sprintga qoldiriladi | Istalgan vaqtda qo'shiladi |
| Asosiy vosita | Sprint backlog va sprint maqsadi | Doska va WIP limitlari |
| Qachon qulay | Yangi mahsulot yoki funksiya ishlab chiqish | Qo'llab-quvvatlash, doimiy oqimdagi ishlar |
Qaysi birini tanlash kerak
Universal javob yo'q, lekin bir nechta savol yo'nalish beradi:
- Ish oldindan rejalashtiriladimi? Agar jamoa yangi funksiyalar ustida ishlasa va bir-ikki hafta oldinga reja tuza olsa, Scrum mos keladi.
- Vazifalar kutilmaganda keladimi? Agar ishning katta qismi foydalanuvchi murojaatlari yoki shoshilinch tuzatishlar bo'lsa, Kanban qulayroq.
- Jamoa yangimi? Scrum'ning aniq tadbirlari yangi jamoaga tartib beradi. Kanbanni esa mavjud jarayon ustiga asta-sekin qo'yish oson.
Amalda ko'p jamoalar ikkalasini aralashtiradi: sprintlar bilan ishlaydi, lekin vazifalarni Kanban doskada kuzatadi. Muhimi, tanlangan usul jamoaga yordam bersin, jamoa usulga xizmat qilmasin.
Project Manager bu jarayonda qayerda
Qizig'i shundaki, Scrum'da "Project Manager" degan rol yo'q. Lekin bu Project Manager kerak emas degani emas. Katta loyihalarda bir nechta jamoa ishlaydi, buyurtmachi bor, byudjet va muddatlar bor. Kimdir bularning hammasini bir butun sifatida ko'rib turishi kerak.
Project Manager odatda quyidagilar uchun javob beradi:
- Umumiy reja. Loyiha qaysi bosqichlardan iborat, qaysi sanaga nima tayyor bo'lishi kerak.
- Risklar. Nima noto'g'ri ketishi mumkin va bunga qanday tayyorlanamiz. Masalan, tashqi xizmat kechiksa yoki asosiy mutaxassis ta'tilga chiqsa.
- Muloqot. Buyurtmachi, rahbariyat va jamoani bir xil ma'lumot bilan ta'minlash.
- Hisobotlar. Loyiha holatini qisqa va tushunarli ko'rinishda ko'rsatish: nima bajarildi, nima kechikyapti, qanday qaror kerak.
Kichik kompaniyalarda Project Manager ko'pincha Scrum Master vazifasini ham bajaradi.
Asosiy vositalar:
- Jira vazifalar, sprintlar va doskalar uchun eng keng tarqalgan vositalardan biri.
- Confluence hujjatlar, qarorlar va uchrashuv qaydlarini saqlash uchun.
- Trello oddiy va tez o'rganiladigan Kanban doska, kichik loyihalar va boshlash uchun qulay.
Amaliy mashq: o'z Kanban doskangiz
Nazariyani mustahkamlashning eng yaxshi yo'li uni o'zingizda sinab ko'rish. Bitta shaxsiy loyihani tanlang: ta'mirlash, sayohatga tayyorgarlik yoki yangi ko'nikma o'rganish.
- Trello'da yangi doska oching.
- To'rtta ustun yarating: "G'oyalar", "Qilinadi", "Jarayonda", "Tayyor".
- Loyihani 10-15 ta kichik vazifaga bo'ling. Har bir vazifa bir-ikki kunda bajariladigan bo'lsin.
- "Jarayonda" ustuniga WIP limiti qo'ying: bir vaqtda ikkitadan ortiq kartochka bo'lmasin.
- Har kuni ertalab doskaga bir daqiqa qarang va kartochkalarni siljiting.
- Hafta oxirida o'zingizga uchta savol bering: nima yaxshi ketdi, nima tiqilib qoldi, keyingi haftada nimani o'zgartiraman.
Oxirgi qadam aslida kichik retrospektiva. Bir-ikki hafta shunday ishlasangiz, Kanban va Scrum g'oyalarini nazariyadan emas, tajribadan tushunasiz.
Ko'p uchraydigan xatolar
- Jarayonni maqsadga aylantirish. Uchrashuvlar o'tkazilyapti, lekin hech narsa o'zgarmayapti. Har bir tadbir aniq natija berishi kerak.
- Daily'ni hisobotga aylantirish. Daily jamoa uchun, rahbarga hisobot berish uchun emas. U qisqa bo'lishi va to'siqlarni topishga qaratilishi kerak.
- Sprint o'rtasida rejani to'xtovsiz o'zgartirish. Shunda sprint ma'nosini yo'qotadi va jamoa hech narsani oxiriga yetkazmaydi.
- WIP limitini e'tiborsiz qoldirish. Hamma narsa "jarayonda", lekin hech narsa "tayyor" emas.
- Retrospektivani o'tkazib yuborish. Aynan shu uchrashuv jamoani yaxshilanishga olib boradi.
- Vositani usul deb o'ylash. Jira o'rnatish hali Agile'ga o'tish degani emas.
Xulosa
Agile bu fikrlash tarzi: kichik qadamlar, tez-tez fikr olish va o'zgarishga moslashish. Scrum unga aniq ritm va rollar beradi, Kanban esa ish oqimini ko'rinadigan qiladi va tiqilishlarning oldini oladi. Project Manager bu usullarni loyiha maqsadi, muddatlari va manfaatdor tomonlar bilan bog'laydi.
Yangi Avlod Akademiyasining Project Manager kursi aynan shu mavzulardan iborat: loyiha boshqaruvi asoslari, Agile, Scrum va Kanban, Jira va Confluence bilan ishlash, rejalashtirish, byudjet va risklar, jamoa hamda manfaatdor tomonlar bilan muloqot. Kurs 3 oy davom etadi, onlayn, haftasiga 2 marta. Backlog va ustuvorliklar bilan ishlash sizni ko'proq qiziqtirsa, Product Owner kursi bilan ham tanishib chiqing.
